Taalselectie:
NL EN
 

Tsjernobyl, 11 jaar herdacht


26 april 1997: 11 jaar sinds de kernramp in Tsjernobyl

Op 26 april 1986 om 1:23 uur 's nachts, ontplofte kernreactor nummer 4 van de Oekraiense elektriciteitscentrale in Tsjernobyl..
Dit reisverslag gaat niet in detail over het ongeluk zelf want daar is meer dan genoeg over te vinden op Internet.

Ik kom sinds de jaren 80 bijna jaarlijks in de Oekraine, en dat is begonnen met één van mijn hobbies: amateur radio (mijn callsign is PA3BUD). In 1984 ontmoette ik een zendamateur uit Kiev op de korte golf. We spraken elkaar vaker op regelmatige basis en uiteindelijk ben ik een keer gaan kijken in Kiev om kennis te maken met de plaatselijke amateurgemeenschap. Dit leidde tot een jaarlijkse traditie, meestal het laatste weekend van mei vanwege de jaarlijkse "Dag van Kiev".
Aanvankelijk was het verkrijgen van een inreisvisum een hele toer maar thans volstaat een EU-paspoort.

Radio amateurs komen uit alle lagen van de maatschappij. Eén van mijn Oekraiense vrienden is verbonden met de "Liquidators" in Slavutich. Van hen kregen we een uitnodiging om Slavutich, Pripjat, Tsjernobyl en het nog in bedrijf zijnde deel van het "Tsjernobyl Atomic Elektro Station" (vanaf nu afgekort tot ChAEC) omdat zij allen werken in het ChAEC. De uitnodiging was voor 25 april omdat de jaarlijkse herdenking dan zou plaatsvinden. Dit was een unieke kans die ik wel aan móest pakken, mede omdat Tsjernobyl me al sinds 1986 bezig houdt en "normale" toegang door overheidswege is verboden.

De Tsjernobyl Liquidators waren de vrijwilligers, meestal uit het Rode Leger, die kwamen om de gevolgen op te ruimen en te proberen de radioaktieve straling die nog steeds uit de ontplofte centrale ontsnapte, in te pakken. Overbodig te vermelden dat dit een levensgevaarlijke opdracht was, en vele Liquidators zijn overleden aan de gevolgen van een overdosis straling.


Op weg naar Slavutich


Afslag Tsjernobyl

Alleen toegang met toestemming
van de overheid.
Vrijdag 25 april: Kiev-Chernigov-Slavutich-Tsjernobyl

Om 5 uur opstaan, op weg om 6 uur voor de lange rit naar Slavutich. Yuri aan het stuur, Andrej (voorzitter van de Oekraiense Amateur Radio Vereniging) en ik. Slavutich ligt ongeveer 40 kilometer oostelijk van Tsjernobyl, wat op haar beurt 85 kilometer noordelijk van Kiev ligt.
Slavutich is kort na de ramp in 1986 letterlijk uit de grond gestampt, midden in een bos, om de uit Pripjat en Tsjernobyl geëvacueerde bewoners te huisvesten. Er werd immers een "verboden zone" van 30 kilometer rondom de centrale ingesteld vanwege de straling.

Het grootste deel van de ChAEC-werknemers woonde in Slavutich en reisden per trein naar de centrale. Hoewel nu (in 2013) ChAEC geen stroom meer produceert werken er nog steeds veel mensen op het complex. Momenteel wordt gewerkt aan een nieuwe overkapping over de bestaande sarcofaag.

In 1997 was het onmogelijk om naar Slavutich te reizen zonder toestemming. Toeristen waren niet welkom. Omdat wij voorzien waren van de juiste papieren mochten we met eigen vervoer (in dit geval de bedrijfsauto van Yuri met foreign company "F"-kenteken) naar Slavutich. We ontmoetten onze Liquidator / radio-amateurvrienden en onze bodyguard Boris die eveneens zou zorgen voor alle "red tape" rondom Tsjernobyl.


Onze gastheer/Liquidator Gennadi

Grens Ukraine-Belarus

Dorpje Gden (Wit-Rusland)
in de Exclusion Zone

Tsjernobyl
We gingen op pad naar Tsjernobyl, Pripjat en de ChAEC. De weg naar het westen leidt even buiten Slavutich in de Exclusion Zone (de 30-km “dode”zone rond Tsjernobyl) en door Wit-Rusland.

Ik ben altijd gefascineerd geweest door wat er is gebeurd in Tsjernobyl in 1986 en ik herinner me nog levendig het moment dat het nieuws op TV werd bekendgemaakt, DRIE dagen na het incident! De Russen probeerden het stil te houden. De beelden van de kenmerkende rood-witte schoorsteen en de dreigende stoomwolk boven de puinhoop maakten indruk... Hier was iets héél groots aan de hand.

..en daar in de verte doemde het op: de rood-witte schoorsteen van reactor 4. Vreemd landschap. Geen levende ziel. 750 Kilovolt hoogspanningslijnen. Schakelstations. 330 Kilovolt lijnen. Immense oppervlaktes. Het bezoek aan ChAEC stond als laatste op de lijst, eerst naar spookstad Pripjat en het dorp Tsjernobyl.
Tsjernobyl is een dorp. Geen hoogbouw, alleen de typisch Oekraiense houten huizen. Enkele zijn (weer) bewoond door de originele bewoners, die met toestemming van de overheid mochten terugkeren. Zij weten wat de risico's zijn, maar gaan liever dood in hun eigen dorp dan in een totaal vreemde betonstad op 100 km afstand. Hun huizen zijn gemarkeerd met een bord dat aangeeft dat er legaal wordt gewoond. Er hangt een onbeschrijflijke atmosfeer...


Tsjernobyl

Bord geeft aan dat de
woning legaal bewoond is

Herdenkingsmonument voor de brandweer

Eerste blik op ChAEC
Pripjat is volledig verlaten, niemand mag er wonen of zelfs binnenkomen. Militairen bewaken de toegangswegen. Flats zijn nog ingericht, en soms hangen er nog gordijnen. Geen auto's in de straat. De kermis staat er nog (die was opgebouwd voor het 1 mei-feest). Geen levende ziel. Bomen groeien overal doorheen, ook door het asfalt. Dit is, wederom, ombeschrijflijk.
We mochten van Boris even de auto uit voor een kort fotomoment omdat het stralingsnivo niet gezond wordt geacht voor langere blootstelling. Ook bij het brandweermonument kregen we geen tijd om aandacht te besteden aan het maken van veel foto's. Begrijpelijk.

ChAEC

ChAEC

Pripjat

Pripjat
Ik wilde graag nog twee andere dingen zien in het gebied maar die waren "off-limits" vanwege militaire regels (de onofficiële lezing) of extreem hoge stralingsnivo's (de officiële lezing):

DUGA-3 (de voormalige Over De Horizon - radar van de USSR, gebruikt om raketten uit het westen te detecteren), en het

Voertuigenkerkhof. (hier staan alle auto's, helikopters, bussen etc. die té zwaar besmet zijn om te slopen)

Op weg naar ChAEC voor het bezoek aan de centrale. Bij binnenkomst moesten we in beschermende kleding en werd van ons allemaal het "ingangs stralings nivo" gemeten. Een bezoek aan de controlekamer van reactor #3, de milieu-meetkamer en een kijkje in de gigantische turbinezaal. In 1997 was reactor #2 in dienst, en reactor #3 was tijdelijk in shutdown voor onderhoud. Er werd nog steeds stroom opgewekt. Absolute noodzaak, want Oekraine was afhankelijk van de in Tsjernobyl opgewekte elektriciteit.


Pripjat

Pripjat

Pripjat

Pripjat

Pripjat

De sarcofaag over reactor 4

Stralingsnivo's

Controlekamer van reactor #3
We kregen foto's te zien, gemaakt door een ingenieur die kort daarvoor daadwerkelijk IN de ruines van reactor #4 is geweest voor onderzoek. Overbodig te vermelden dat hij beschermende kleding droeg... Hij was enorm nieuwsgierig naar de daadwerkelijke toestand in de sarcofaag omdat er geen informatie over was. Hij nam niet alleen foto's maar deed ook metingen van stralingsnivo's op diverse plekken, en bracht zo de situatie in kaart. Als je een beetje bekend bent met stralingswaarden zal je schrikken van sommige waarden. Het is daarom maar goed dat er momenteel hard wordt gewerkt aan een overkapping OVER de bestaande sarcofaag heen, want de straling is verwoestend. Zelfs het betonnen omhulsel gaat dit niet lang meer volhouden. Helaas heb ik geen goede kopieën van de indrukwekkende foto's; beelden van gestold gesmolten staal, dat als lava door scheuren in het beton is gestroomd. Het zijn stille beelden van de extreme omstandigheden in de nacht van 26 april 1986.

Wat was (heel globaal) de oorzaak en gevolg van de ramp?

  • Er was een routine testprogramma aan de gang om diverse systemen te testen
  • Door een storing in een circulatiepomp liep de temperatuur van het reactor-koelwater heel snel op
  • Het water verdampte en ging over in stoom
  • De stoom kon niet ontsnappen en de druk liep zeer hoog op
  • Het zware betonnen deksel van het reactorvat werd weggeblazen en ging door het dak, maakte een salto en viel terug op (en deels in) het reactorvat
  • Door de explosie werden grote hoeveelheden hoog radioactieve materie de lucht in geslingerd en over de omgeving verspreid
  • Er ontstond brand. De radioactieve stoom en rook verspreidde zich via de wind, aanvankelijk in noord-westelijke richting
  • Pas na enkele dagen werd een verhoogde straling gemeten in Zweden en kwam het balletje aan het rollen. De USSR verbrak het stilzwijgen en openbaarde het ongeluk

We sloten onze tour af en ons "exit stralingsnivo" werd gemeten en vergeleken met het "entry nivo". Als het verschil te groot zou zijn, zouden ontsmettingsmaatregelen genomen worden. Gelukkig waren we allen binnen de veiligheidsnorm en konden op huis aan.


fotoserie van inwendige
reactor 4

De milieu monitoring zaal

De enorm grote turbinehal

Exit level check: zelfs nu in
2013 nog geen nadelige gevolgen!
De dag werd geheel in Oekraiense stijl geëvalueerd, ondersteund door niet geringe hoeveelheden (radio)ontsmettende wodka. We hadden er al een lange dag op zitten; ik was gesloopt en zou wel kunnen slapen. We werden echter gevraagd om deel te nemen aan de Orthodoxe herdenkingsmis welke elk jaar op 26 april om 01:23 wordt gehouden op het centrale plein. We zijn erheen gegaan en ik moet zeggen: indrukwekkend. Uiteraard heeft deze mis een bijzondere achtergrond, maar Russich-Orthodoxe missen komen bij mij altijd sterk binnen door het prachtige gebedsgezang.

26 april: Slavutich-Kiev


In het algemeen komen er nooit vreemdelingen (lees: geen ChAEC-werknemers) in Slavutich. Ons bezoek was reden genoeg voor de burgemeester en de plaatselijke TV om ons op te zoeken. Zeker de aanwezigheid van een buitenlander was de uitzondering op elke regel. De conrector van de (enige) middelbare school zag zijn kans waar en had gevraagd of ik een gastles wou geven voor de laatstejaars in de Engelse les. Het zou een gouden kans zijn voor de 16- en 17-jarigen om met een foreigner te praten en vragen te stellen.
Bedenk: het was 1996 en Internet, GSM en social media bestonden nog niet in Noord-Oekraine. Deze mensen leefden nagenoeg geïsoleerd van de rest van de wereld.


Nachtelijke Orthodoxe mis

Introductie door de conrector

..beetje eng om met een
buitenlander engels te praten

maar vrienden voor het leven
na deze gastles!
Amateurradio was een officiële sport in de Sovjettijd, en nagenoeg elke school of universiteit had een amateurradio station waar de jonge Pioniers morsetelegrafie en electronica konden leren. Wij werden (allen zendamateurs) uitgenodigd om hun amateur station te bemannen met de, speciaal voor de herdenking uitgegeven, roepletters EN5US.

We namen afscheid van onze Liquidators en zetten koers terug naar Kiev.

Hoewel het op het moment van schrijven 16 jaar geleden is, herinner ik me nog levendig hoe overweldigend alles was wat ik zag en voelde. Zoiets als rondlopen op een vreemde planeet. Op een menselijk leven is 16 jaar de tijd dat je kind opgroeit van baby tot mens. Voor Tsjernobyl is 16 jaar helemaal niks; het gaat honderden, duizenden jaren duren voordat het gebied weer "business as usual" is. Verval van radio-activiteit is een zaak van eeuwen.

Tegenwoordig zijn er excursies vanuit Kiev naar Tsjernobyl. Ramptoerisme... Er wordt geld verdiend met dit soort ondernemingen, maar reken er niet op dat het geld zijn weg vindt naar de slachtoffers van de ramp.


Amateur Radio Station EN5US,
de burgemeester was erbij
(4e links staande, naast me)

Slavutich

Snelweg M01 bij Pidlisne

Het oude kenteken-
systeem in 1997
(op de Kamaz en op Yuri's auto)
Over de foto's:
De trip is gemaakt in de pré-JPG tijd en foto's werden nog gemaakt met een kleinbeeldcamera. Tijdens het ontwikkelen is één rolletje van 36 opnames geheel verloren gegaan, één gedeeltelijk en de derde overleefde. Je kunt je voorstellen dat ik niet blij was met het nieuws vanuit het lab. Van de 108 foto's waren er 40 min of meer bruikbaar.

De JPGs op deze site zijn scans van dia's en meestal bewerkt om ze acceptabel te krijgen. Het zou meer en beter kunnen maar het is niet anders.



update (mm/dd/jjjj - UTC):